Korte kenschets

Landgoed bestaande uit uiterwaarden met stroomdalgraslanden, meidoornhagen, wilgengrienden en een oude rivierloop. Binnendijks vinden we rondom twee kastelen een weelderig parkbos, boomgaarden en weilanden, deels omgeven door houtwallen en loofbos. Het Huis Neerijnen is eigendom van de gemeente Neerijnen en dient als gemeentehuis.

Historische geografie

Vanaf de steentijd is het rivierengebied regelmatig bewoond geweest. Dankzij overstromingen was de grond rijk en de rivier was een goede handelsroute. Vooral in de Romeinse tijd was de streek relatief dichtbevolkt. In de derde eeuw echter kwam er een klimaatsverslechtering, die met veel overstromingen gepaard ging. Het rivierengebied werd toen grotendeels verlaten. Pas rond het jaar 1000 vestigde men zich weer in het rivierengebied, allereerst op de hoger gelegen stroomruggen. De dorpen Waardenburg en Neerijnen worden al in 997 genoemd. Toen begon ook het bedijken van het gebied, allereerst het dichten van gaten tussen de oeverwallen. Tegen het eind van de middeleeuwen was men hier mee klaar. Toen verschenen langs de rivieren ook versterkte boerderijen en kastelen. Tussen de dijken had de rivier nog een relatief vrije loop, met hier en daar forse meanders. De Kil van Waardenburg en de aan de overzijde van de Waal gelegen Kil van Hurwenen zijn twee van die oude meanders. Vooral in de buitenbochten schuurde de rivier materiaal uit, wat de dijken bedreigde. In 1639 heeft men daarom deze twee bochten van de rivier afgesneden. Kasteel Waardenburg, dat tot dan toe aan de oever van de rivier had gelegen, kwam nu aan de uiterwaard te liggen. De uiterwaard werd Rijswaard genoemd, waarschijnlijk door de vele grienden (Rijshout) die hier lagen.

Landschap

Waardenburg en Neerijnen is een van de weinige grote landgoederen in het rivierengebied. De uiterwaarden strekken zich uit over een afstand van 3 km langs de Waal. In de Rijswaard vinden we licht golvende graslanden, wilgengrienden, oude meidoornhagen, een zandwinningsplas en aan de voet van de Waalbandijk de Kil van Waardenburg. Samen een zeer aantrekkelijk rivierenlandschap, met een rijk planten- en dierenleven. Vanaf de dijk is er een schitterend gezicht op enerzijds de kil/uiterwaard en anderzijds het landgoed met bossen en de kastelen.

Verwervings geschiedenis

In 1971 overleed jkvr. J.E. barones van Pallandt van Neerijnen en Waardenburg, waarna het bezit vererfde op haar neef jhr. C.L.H. van Vredenburch. Hij verkocht het landgoed in 1974 aan Geldersch Landschap en droeg kasteel Waardenburg in erfpacht over aan Geldersche Kasteelen.

Kastelen en landhuizen

Waardenburg en Neerijnen omvat het grootste deel van de gronden, die van oudsher behoorden bij de kastelen Neerijnen, ook wel Klingelenburg genaamd, en Waardenburg. Deze kastelen behoorden aan twee verschillende takken van het geslacht De Cock. Er zijn weinig kastelen waarbij de stichtingsdatum tot op de dag nauwkeurig vastligt, zoals bij Waardenburg. Op 2 augustus 1265 gaf graaf Otto van Gelre toestemming aan Rudolf de Cocq om op deze plaats een toren te bouwen. Na deze eerste toren werd in 1283 een nieuwe toren en een zaal gebouwd, die vermoedelijk van steen waren. Daarna volgde de bouw van een groot, veelhoekig complex met twee vierkante, een veelhoekige en twee halfronde torens. Veelhoekige kastelen op de schaal van kasteel Waardenburg zijn in ons land een zeldzaamheid. De zware vierkante donjontoren dateert uit deze periode en is later verlaagd en met een lessenaardak afgesloten. Het oude, nu niet meer bestaande huis Neerijnen werd omstreeks 1350 gebouwd door Gijsbrecht de Cock. Later ging Neerijnen over op het geslacht Van Gendt. Catharina van Gelre, weduwe van Walraven van Arkel, koos in de Tachtigjarige Oorlog de zijde van de Spanjaarden. Hiermee riep deze vrouwe van Waardenburg de verwoesting van het kasteel over zich af. In 1574 werd Waardenburg door troepen van Willem van Oranje ingenomen en werd meer dan de helft van het kasteel verwoest. Johan Vygh werd in 1618 eigenaar en liet in 1627 de noordelijke helft van het kasteel herstellen. Het beschadigde zuidelijke deel werd omstreeks 1700 afgebroken, waardoor het kasteel zijn hoefijzervormige plattegrond kreeg. De voorgevel van de oostelijke vleugel heeft nog de midden 16de-eeuwse natuurstenen waterlijsten en frontons met schelpmotieven. De omgrachting van het kasteel is nog deels intact. Aan de westzijde van het kasteel bevindt zich nog het eveneens omgrachte terrein van de voormalige voorburcht. In 1701, onder Margaretha van Gendt, die gehuwd was met Tjaard van Aylva, kwamen Neerijnen en Waardenburg in één hand. In 1827 erfde de familie Van Pallandt Waardenburg en Neerijnen. Vanaf 1895 werd het kasteel weer enige tijd bewoond, nadat restauratie en een aanbouw aan de oostzijde waren voltooid. Na de Tweede Wereldoorlog werd Waardenburg bewoond door A.F. van Goelst Meyer, oud-burgemeester van Rossum, die zich zeer heeft ingezet voor de instandhouding van het kasteel. Voor de restauratie van kasteel Waardenburg is een plan opgesteld, maar er is nog geen subsidie voor verkregen. Huis Neerijnen is aangekocht door de gemeente Neerijnen, die het na restauratie inrichtte als gemeentehuis.

Interieur/ collectie

In kasteel Waardenburg zijn enkele opvallende interieurelementen te vinden. In de ronde toren die in de ringmuur is uitgebouwd bevindt zich de oorspronkelijke keuken. Van de keukeninrichting bleef onder meer het ingebouwde fornuis dat wellicht nog uit de 17de eeuw stamt bewaard. Andere bewaard gebleven interieuronderdelen zijn verschillende schouwpartijen, bedsteedeuren en papieren behangsels. De wandschilderingen in een vertrek op de eerste verdieping herinneren aan gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Het meest tot de verbeelding spreekt de zogenoemde Faustkamer, waar de herinnering levend wordt gehouden aan de legendarische dr Faust, die zijn ziel aan de duivel verkocht en hier zijn laatste jaren zou hebben gesleten. Nadat de duivel zeven jaar lang Faust had gediend, kwam hij de wonderdokter halen die hij aan zijn haren naar buiten sleepte. Op de paats waar dit zou zijn voorgevallen, worden nog steeds onuitwisbare bloedsporen waargenomen.

Tuin/park

Rond het huis Neerijnen werd omstreeks 1600 een park in formele stijl aangelegd, waarvan de hoofdstructuren nog steeds aanwezig zijn. Deze stijl wordt gekenmerkt door rechte lijnen. De hoofdas is zo'n typisch barok parkelement. Op de formele stijl volgde de landschapsstijl, die in Neerijnen waarschijnlijk niet zo'n grote invloed heeft gehad. De scherpe kantjes van de formele stijl werden wat vloeiender gemaakt, er werd een gebogen laan aangelegd die uitkwam bij kasteel Waardenburg en er werden enige bossen aangelegd. Verder veranderde er niet veel in het park. In 1922 heeft de bekende landschapsarchitect Leonard Springer voor het parkgebied tussen de beide kastelen een plan ontworpen in landschapsstijl, dat toen slechts ten dele is uitgevoerd. In de jaren 1980 en 1981 heeft Geldersch Landschap dit plan alsnog voltooid, waarbij een nieuw padenstramien en een drietal zichtassen zijn aangebracht. Sindsdien zijn vanuit het centrum van het park beide kastelen zichtbaar.

Bouwwerken

De markant op een terp gelegen, omvangrijke boerderij Klein Ende Bek is gebouwd aan het begin van de 20ste eeuw. Deze boerderij van het hallehuistype heeft aan de achterzijde een grote hooisteek. De ver uitkragende kap maakte het mogelijk dat hooiwagen tot onder de hooiopslag kon rijden. Dit is een in het rivierengebeid veel voorkomende bouwwijze. Het erf met veestal en kapschuur heeft goeddeels de oude structuur behouden. Een ongewone bouwtechniek heeft het van wilgentenen gevlochten schuurtje ten noorden van de kasteelgracht.

Flora

Door de verscheidenheid aan wilde planten met meer dan 300 soorten waaronder de karakteristieke stroomdalflora met soorten als echte karwij, kattedoorn, veldsalie en grote ratelaar is de Rijswaard een van de meest waardevolle uiterwaarden in Nederland. De graslanden worden voor een deel als hooiland beheerd en voor een deel beweid. Vooral de hooggelegen hooilanden kleuren en geuren in lente en zomer uitbundig van de bloeiende wilde kruiden. Het parkbos tussen het Huis Neerijnen en het kasteel Waardenburg is een van de weinige Nederlandse bosgebieden op een kalkrijke stroomrug. Het is een zeer rijk, oud bos. Onder de boomlaag van voornamelijk eik en beuk vinden we een rijke onderbegroeiing met struiken als meidoorn, liguster en inlandse vogelkers. De kruidlaag is eveneens zeer rijk aan soorten. Tussen lelietje-der-dalen en maagdenpalm komen ook orchideeen als wespenorchis en de grote keverorchis voor. Dit bostype is bovendien rijk aan paddestoelen; in de loop der jaren zijn meer dan 285 soorten vastgesteld. Door de tijd heen is er om het huis Neerrijnen een uitgebreide stinzenflora ontwikkeld met onder meer knikkende vogelmelk, bostulp en de blauwe anemoon.

Fauna

Door de afwisselingen in het gebied en de aanwezigheid van bos herbergt het met name grote hoeveelheden vogels. In de uiterwaard komen vele watervogels voor, waaronder de waterral en grauwe gans. De uiterwaarden zijn ook het leefgebied van weidevogels, zoals de grutto en de tureluur. De zeldzame kwartelkoning broedt in de ruige, extensief beheerde graslanden. In de winter vinden vele ganzen er een rust- en fourageerplek en ook grote zilverreiger en ibis bezoeken het gebied in de winter. In de Kil jagen ijsvogels op visjes. Reeen komen in de schemering in de weilanden grazen, om overdag beschutting te zoeken in het bos. Hier is het leefgebied van de groene specht, die door zijn opvallende lachende roep van verre te herkennen is. Ook vleermuizen vinden hier een goed leefgebied. In de zomer concentreren ze zich overdag in enkele "vleermuisbomen", om tijdens de schemering massaal uit te vliegen.

Visie/ toekomstbeeld

Bij het beheer van Waardenburg en Neerijnen zijn er twee duidelijke uitgangspunten te onderscheiden. In het binnendijkse gedeelte staat de relatie tussen kasteel Waardenburg en huis Neerijnen met hun omgeving voorop. In het buitendijkse gedeelte staan de natuurwaarden voorop, zowel de natuurwaarden die samenhangen met de dynamische rivierprocessen, als die die door het mensenlijk handelen in de uiterwaard zijn ontstaan.