Korte kenschets

Huis Verwolde uit 1776 met tuin en park en bosgebied Oranjewoud met vijvers en enkele landbouwpercelen, beide onderdeel van het oude landgoed Verwolde.

Historische geografie

De gronden rondom Huis Verwolde zijn al vroeg in gebruik gekomen bij boeren. Hier ligt een kleinschalige afwisseling van hoge en lage gronden, die ideaal was om je te vestigen: de lage gronden werden als grasland gebruikt en op de hogere koppen kwamen akkers. De overgebleven gronden, waartoe ook het huidige Oranjewoud behoorde, werden gezamelijk gebruikt en bestonden uit bos en heide. In ongeveer de 13e eeuw werd het noodzakelijk om het gezamelijk gebruik van die gronden te gaan regelen en ontstonden Markegenootschappen. De heerlijkheid Verwolde hoorde tot de Mark van Verwolde, Laren en Oolde. In de heerlijkheid Verwolde waren de hoeven eigendom van de landheer. De pachters mochten ook gebruik maken van de markegronden. Het bestuur van de Marke werd gevormd door de Markerichter, de heer van Verwolde was erfmarkerichter. Oorspronkelijk waren landbouwers dus de enige gebruikers van de markegronden, maar langzamerhand werd ook handwerklieden en boerenarbeiders toegestaan zich tegen een vergoeding tijdelijk ergens in de marke te vestigen. Deze mensen moesten de hun toegewezen markegrond meestal eerst ontginnen. De Henrikahoeve ten zuiden van het Oranjewoud is waarschijnlijk een voorbeeld van zo'n individuele ontginning. Na 1806 werden de markegronden in Nederland verdeeld, wanneer dat met de Mark waartoe Verwolde hoorde is gebeurd is niet bekend. De eigengeerfde boeren werden eigenaar van een deel van de markegronden. De pachters van landheren konden gebruik blijven maken van de markegronden die hun landheer toegewezen had gekregen. Geleidelijk aan werden de voormalige markegronden ontgonnen tot bos of landbouwgrond. In 1846 was het gehele Oranjewoud nog heide, met uitzondering van een kleine ontginning rond de Henrikahoeve. In 1880 is een patroon van brede bosstroken aangelegd en later opgevuld met bos. Rond 1925 zijn de lage plekken in het bos als bosvijvers uitgegraven.

Verwervings geschiedenis

Zes generaties van de familie Van der Borch van Verwolde hebben ieder een persoonlijk stempel gedrukt op het huis, de tuin en het park van Verwolde. In 1977 kwam, na twee eeuwen, een einde aan de particuliere bewoning door de familie Van der Borch, toen A.Ph.R.C. baron van der Borch van Verwolde de zorg voor de instandhouding van huis en tuin aan ons overdroeg. Hierbij werd overeengekomen dat het geheel een openbare culturele functie zou krijgen. In latere jaren werd nog een park- en tuingedeelte met de oranjerie verworven en in 1982 kon het beboste gedeelte van het landgoed dat bekend is als het ´Oranjewoud´ worden aangekocht.

Kastelen en landhuizen

Verwolde kan bogen op een lange historie. Op ongeveer dezelfde plaats als het huidige huis stonden voordien opeenvolgend verschillende middeleeuwse weerbare sloten, waaromheen zich herhaaldelijk oorlogsgeweld afspeelde. Het geslacht Van Keppel verbleef hier vermoedelijk al in de 12de eeuw. De eerste schriftelijke vermelding dateert uit 1346, toen Derck van Keppel eigenaar was. Het middeleeuwse huis was op verdediging ingesteld. Rond 1500 raakte Verwolde betrokken bij de politieke strijd die in Gelderland heerste. Hertog Karel van Gelre veroverde het nabijgelegen Lochem en bezette Verwolde. De verdedigingsgordel rond het huis bestaande uit drie wallen en drie grachten kon niet verhinderen dat de bisschop van Utrecht met zijn manschappen Verwolde in 1510 innamen. Het huis werd afgebroken en de verdedigingswerken geslecht. In het midden van de 16de eeuw verrees er een nieuw huis, waarvan in de 18de eeuw weinig over was. In 1738 kocht Evert Jan Benjamin van Goltstein Verwolde ten behoeve van zijn dochter en schoonzoon Allard Philip van der Borch. Diens zoon Frederik Willem gaf in 1775 aan de stadhouderlijk architect Philip Willem Schonck opdracht een nieuw huis te ontwerpen, dat het eerste in neoclassicistische stijl is in Gelderland. Doordat de bouwheer persoonlijk de leiding van de bouw op zich nam, werd Verwolde in negen maanden gebouwd. De uitvoerige correspondentie tussen bouwheer en architect bleef deels bewaard en documenteert de bouw van Verwolde op unieke wijze. Nadat het huis in 1890 al een aantal vernieuwingen had ondergaan, waaronder een nieuw bordes, vond in 1926 een ingrijpende modernisering plaats naar ontwerp van architect M.A. van Nieukerken. Aan de noordzijde werd een toren toegevoegd. Het huis kreeg een nieuwe kap, het interieur werd vernieuwd en Verwolde werd van modern comfort voorzien, zoals electriciteit, centrale verwarming en telefoon.

Interieur/ collectie

P.W. Schonck, de ontwerper van huis Verwolde, heeft zich niet alleen om het uiterlijk bekommerd maar zich ook intensief beziggehouden met de interieurdecoratie en met de meubilering van het in 1776 gereedgekomen huis. De neoclassicistische stijl, toen geheel nieuw in Gelderland, is ook in het interieur prominent aanwezig. Het stucwerk in de hal met muziektropheee¨n en Romeinse keizerskoppen werd naar ontwerp van Schonck uitgevoerd door de Italiaanse stucwerker Columba. De vier schoorsteenmantels op de hoofdverdieping werden besteld in Den Haag. Geschilderde behangsels werden vervaardigd in de Amsterdamse behangselfabriek van Jan Hendrik Troost van Groenendoelen. Het behangsel in de Chinese kamer, met chinoiserie-voorstellingen is het enige uit de bouwtijd dat bewaard is gebleven. Vervolgens zijn de verbouwingen van 1890 en 1926 in het interieur terug te vinden. Toen het echtpaar Van der Borch-van Zuylen van Nijevelt het huis in 1890 betrok werd onder meer een nieuw bordes voor het huis aangelegd. Voor de herenkamer schilderde de kunstenaar Johan Bokhorst een nieuw schoorsteenstuk en bovendeurstuk. Bij het herstel van het huis na de verwerving in 1977 heeft de stichting veel moeite gedaan ook de moderniseringen van 1926 functioneel te houden, tot en met de electriciteitsschakelaars, kranen en deurknoppen. Bij de herinrichting van het huis in bewoonde sfeer kregen de vertrekken hun oorspronkelijke functies terug. Zowel de ontvangstverekken op de hoofdverdieping, de privé-vertrekken op de eerste etage als de dienstvertrekken in het souterrain werden ingericht met behulp van bruiklenen en schenkingen van particulieren. De vorige eigenaar en de Familiestichting Van der Borch maakten het mogelijk dat voorwerpen naar het huis terugkeerden die tot de vroegere inventaris hoorden, waaronder de familieportretten.

Tuin/park

Gelijktijdig met de bouw van het nieuwe huis Verwolde in 1776 werd een nieuwe tuinaanleg ter hand genomen. De architect P.W. Schonk heeft zeker ook hieraan bijgedragen, net als hij zich eerder op Het Loo met tuinarchitectuur bezig hield. Zijn aandeel in de tuinaanleg van Verwolde is niet geheel duidelijk. De laat 18de-eeuwse aanleg bevatte onder meer losse vakken voor de moestuin naast het huis, zonder veel onderlinge samenhang. Deze eerste formele tuinaanleg werd omstreeks 1795 veranderd in een landschap-pe-lijk park naar ontwerp van J.P. Posth. Daarin overheerste de gebogen lijn, maar tegelijkertijd liet hij de contouren van de formele aanleg bestaan. Deze landschappelijke aanleg was nog deels intact toen het huis in 1926 werd verbouwd. De tuinarchitect Hugo A.C. Poortman kreeg de opdracht een nieuwe tuin rond het huis te ontwerpen. Kort daarvoor, in 1921 was reeds een begin gemaakt met de aanleg van een pinetum aan de zuidzijde van de tuin, dat door Poortman in zijn plan werd opgenomen. Tegelijkertijd werd aan de zuidzijde van het huis een terras aangelegd, dat huis en tuin verbond. Het ontwerp van Poortman vormde een geleidelijke overgang van het huis naar de rondom gelegen landschappelijke aanleg. Hij paste onder andere zichtassen toe om verbindingen te creëren. In de zuidtuin werden verschillende vakken aangelegd, met bloemenborders langs het grote grasveld, omgeven door een taxushaag met uitzwenkende nissen. Karakteristiek voor het park zijn de in- en uitheemse bomen, rijkbloeiende sierheesters als rododendrons en azalea's, buxusfiguren en gazons. Plaatselijk groeit een rijke stinze- en bosflora. Het herstel van tuin en park vonden plaats in 1979-1982. De bloemenborders werden volgens een beplantingsplan van mevrouw M.E. Canneman-Philipse opnieuw aangelegd.

Bouwwerken

Het koetshuis met paardenstal werd in 1890 gebouwd in eclectische stijl, op de plaats waar het eerdere bouwhuis voor 1788 reeds bestond. Links van de deur bevindt zich een gevelsteen met de tekst ´F.W.M. van der Borch tot Verwolde 4 Aug. 1890´. Het interieur is nog grotendeels oorspronkelijk. Het koetshuis heeft een bakstenen vloer en tegen de tussenwand een tuigenkast. In de paardenstal zijn de boxen voor de paarden en de ruiven nog aanwezig. In het plafond is een hooiluik aangebracht en in de hoek van de paardenstal is de zadelkamer gesitueerd. De oranjerie werd gelijktijdig gebouwd, waarbij in de bouwstijl aansluiting is gezocht bij het hoofdhuis. Na de oorlog is de oranjerie verbouwd en voor bewoning geschikt gemaakt.

Flora

Het Oranjewoud bestaat voornamelijk uit grove dennenbos, deels op rabatten, met een dichte ondergroei van berk. Verder zijn er enkele jongere bosgedeelten met uitheemse naaldhoutsoorten. Twee vijvers omgeven door rododendronstruiken duiden op een oude parkaanleg. We vinden er ook enkele landbouwpercelen, omgeven door houtwallen met oude grove dennen. Op een akker die in 2001 is geplagd en van een poel voorzien, ontwikkelt zich een heischrale vegatatie met onder meer Kleine zonnedauw.

Fauna

Op zonnige nazomerdagen fladderen in het park dagpauwogen, kleine vossen en atalanta's rond. Bijzonder is de kleine ijsvogelvlinder. In de oudere dennenbossen broeden havik, buizerd, boomvalk, kuifmees en zwarte mees. Ook worden hier af en toe groepjes kruisbekken waargenomen. broedvogels van het park bij het huis zijn onder meer oomklever, groene specht en wielewaal. Rondom het huis laten zich 's avonds ransuilen horen.

Visie/ toekomstbeeld

Het streefbeeld voor Verwolde valt in twee delen uiteen. Het huis met de tuin en het park er direct omheen heeft vooral cultuurhistorische waarde en vergt een intensief beheer. In het Oranjewoud worden door gei"ntegreerd bosbeheer de natuurwaarden verhoogd.