Korte kenschets

Twee 50 meter hoge beboste heuvels met daartussen akkers en weilanden met enkele houtwallen.

Geo(morfo)logie

De Lochemse Berg is een stuwwalrestant, die in de voorlaatste ijstijd door het landijs is opgestuwd. Het gestuwde materiaal bestaat uit afzettingen van de Rijn. De stuwwal is daarna onder het landijs terecht gekomen en daardoor vervormd. In de laatste ijstijd zijn door erosie dalen in de Lochemse Berg ontstaan. Ze staan nu droog en heten daardoor droogdalen. Rondom de stuwwal ligt een gordel van dekzanden, die in de laatste ijstijd zijn afgezet. In die tijd was de stuwwal zelf niet begroeid, daarvoor was het te droog en te koud. Het materiaal werd door de wind van de stuwwal geblazen en ingevangen in het omringende laagland. Tussen de beide bergtoppen (de Lochemerberg en de Kalenberg) ligt een kwelplek, de zogenaamde Duivelskolk.

Archeologie

De overgangen van hoog en droog naar lager en natter zijn voor mensen altijd geliefkoosde plekken geweest om zich te vestigen. Rondom de Lochemse Berg zijn dan ook sporen aangetroffen, achtergelaten door mensen die hier in het verleden hebben geleefd. Er zijn sporen aangetroffen van bewoning en ijzerwinning uit de late Middeleeuwen.

Historische geografie

Lange tijd was het gebied van de Lochemse Berg en de Kalenberg markegrond, dat vooral uit heide bestond met hier en daar wat hakhout. De enken die als akkerland in gebruik waren lagen op de flanken van de berg. Het landbouwbedrijf was hier vanaf de middeleeuwen tot begin 20e eeuw gebaseerd op het postalsysteem, waarvan de heide een onmisbaar onderdeel uitmaakte. In de dalen lagen de nattere gronden, die als grasland of hooiland in gebruik waren. De enk van Lochem was vrijwel ongeperceleerd. Langs de randen van de berg en in de lagere delen waren de gronden wel geperceleerd en door houtwallen van elkaar gescheiden. In de eerste helft van de 19de eeuw werden de gemeenschappelijke markegronden verdeeld onder de gerechtigden. Deze ontgonnen hun stuk grond tot bos of tot bouwland. Het grootste deel van de Lochemerberg en de Kalenberg is toen bebost. Langs de randen bleven akkers en graslanden over. Door latere herverkaveling ten behoeve van de landbouw verdwenen veel van de houtwallen tussen de percelen. Gelukkig is het gebied tussen de Kalenberg en de Lochemerberg vrij gaaf gebleven.

Cultuurhistorie algemeen

Op de noordpunt van de Kalenberg ligt de in de streek vermaarde Witte Wievenkoele, waar men 's avonds en 's nachts 'witte wieven' kan tegenkomen. Zij laten degene met een rein geweten ongemoeid, maar zijn een schrik voor de boosdoener. Waarschijnlijk is het een oude leemgroeve. Achter 't Berghuis is een oude hoogstamboomgaard hersteld met soorten als Cox, Kruidenierspeertje, Triomf de Menne, Elstar, Okkernoot.

Landschap

In het glooiende dekzandlandschap rond Lochem en Barchem zijn de twee beboste heuvels prominent aanwezig. Vooral vanuit het zuiden zijn bij helder weer de heuvels al van ver waar te nemen. Vanaf de heuvel zijn er vooral aan de Barchemse en Zwiepse kant mooie vergezichten. Het is een gevarieerd gebied: bossen afgewisseld met landbouwgronden en houtwallen.

Verwervings geschiedenis

De Lochemse Berg kwam in eigendom door talrijke schenkingen en aankopen. In 1934 schonk de gemeente Lochem een terrein van ruim 28 ha, onder het beding dat deze oppervlakte in 15 jaar verdubbeld zou moeten worden. Geldersch Landschap slaagde daar al na zes jaar in, ondermeer door een aantal schenkingen. In 1977 werd uit het legaat van mevrouw ir. E.F. van der Ban een deel van het voormalige landgoed 'de Enk' verkregen, waarvan het overige deel al eerder verworven was. In hetzelfde jaar werden gronden in erfpacht aangenomen van de Stichting Twickel.

Bouwwerken

Op het hoogste punt van de Lochemse Berg staat, buiten de terreingrens, de Belvedere. Deze slanke, ronde uitzichttorentoren die in 1893 werd gebouwd is nu niet meer toegankelijk. Niet ver van het hoogste punt, op de zuidelijke flank van de Lochemse Berg, ligt het woonhuis Berghuis. Een oprijlaan met beuken geeft toegang tot de bos-/veldwachterswoning met een stal. In het pand dat uit de tweede helft van de 19de eeuw dateert bevindt zich nog een betegelde schouw en een origineel balkenplafond. Het erf is omgeven door meidoornhagen en op het erf zijn nast een boomgaard enkele oude bomen aan te treffen. In de noordoostelijke hoek van het terrein ligt, tegen de bosrand, woonhuis De Enk. Hierin zijn elementen van de zogenomede chalet-stijl te herkennen, die in Lochem enkele malen is toegepast bij de bouw van villa´s in het stadje. Behalve de naam van het huis is het bouwjaar 1909 opvallend groot op de gevel geplaatst. Het interieur wordt gekenmerkt door hoge lambriseringen met vast daarin opgenomen zitbanken en bergmeubelen.

Flora

Karakteristiek voor het gebied zijn de oude grove dennenbossen. Op de hellingen vinden we in de onderbegroeiing soorten als lijsterbes en rankende helmbloem. Lager, waar de bodem leem bevat komen soorten als dalkruid en kamperfoelie voor. Op de zuidhelling bevindt zich een deels uitgegraven kwelplek met glashelder water. Hier komen kruiden voor als waterpostelein en moerasdroogbloem.

Fauna

In de bossen broedt de Groene specht, die met zijn karakteristieke "lachende" roep ongezien goed te herkennen is. Af en toe worden wezel en bunzing waargenomen. Hoog in het opgaande loofbos klinkt in het voorjaar hier en daar de snorrende zang van de fluiter. Langs de bosranden waar kamperfoelie voorkomt leeft de kleine ijsvogelvlinder.

Visie/ toekomstbeeld

Voor het afwisselende landschap van de Lochemse Berg staat ons ook een afwisselend streefbeeld voor ogen. In de bossen op de beide heuvels voeren we een bosbeheer dat gericht is op natuurwaarden, houtproductie en belevingswaarde. Daardoor ontstaat een bos met een goede, rijke ondergroei en verschillende boomlagen, maar ook met daartussen oude, dikke bomen. Tussen de bossen in ligt het accent op de landschappelijke waarden en natuurwaarden. Hier ligt een kleinschalig agrarische landschap met houtwallen. Vooral op de natte kwelplek kunnen zeer hoge natuurwaarden ontwikkeld worden.