Korte kenschets

Landgoed langs de Oude IJssel met historisch huis, tuin met bijzondere bomen en weelderig loofbos. Verder fraai met solitaire bomen en boomgroepen gestoffeerde landbouwgronden.

Geo(morfo)logie

Landfort ligt in een relatief gaaf rivierlandschap met veel oude rivierarmen en terrasresten. Tot ongeveer 150 jaar geleden was de Oude IJssel een sterk meanderende rivier. Daarna is hij gekanaliseerd. De oude meanders worden nu alleen nog gebruikt voor de lokale afvoer van water.

Historische geografie

Langs de Oude IJssel ligt een keten van kastelen en landhuizen. Behalve Landfort kunnen genoemd worden: Swanenburg, Engbergen, Schuilenburg, Wisch en kasteel Keppel. Er is veel gegist over het waarom hiervan. De Oude IJssel was nooit erg druk bevaren, dus tol heffen of handel drijven was nauwlijks lucratief. Mogelijk was het een soort fortenlinie ter verdediging van de Graafschap. Of de kastelen werden hier simpelweg gebouwd vanwege de strategische ligging: aan het water, in drassig of moerassig terrein. De strategische ligging maakte in ieder geval dat alle kastelen in de loop der eeuwen veel geleden hebben onder het oorlogsgeweld, het meest recent in de Tweede Wereldoorlog. Schuilenburg werd toen zelfs geheel weggevaagd, Landfort liep zware schade op. De naam Landfort is waarschijnlijk afgeleid van Lanckvoort, wat verwijst naar een doorwaardbare plaats, een voorde.

Cultuurhistorie algemeen

Landfort wordt voor het eerst vermeld in 1434, toen het bekend stond als 'Lanckvoort'. In dat jaar werd het gekocht door Derick van Bronkhorst, heer tot Batenborch en Anholt. Landfort heeft sinds de eerste eigenaar tot aan het begin an de 19de eeuw talloze bezitters gehad, die het soms maar enkele jaren en nooit langer dan enige decennia in bezit hadden. In 1823 brak voor Landfort een nieuwe toekomst aan. Dr. Johann Albert Luyken, heer van Sonsfeld-Wittenhorst, kocht het landgoed en liet het bestaande huis ingrijpend verbouwen. Luyken, die arts en botanicus was, had veel interesse voor de natuur.

Landschap

Landfort ligt als een groene oase in het verder vrij kale gebied tussen Gendringen en Mechelen. Voor de bewoners uit deze plaatsen is het dan ook een geliefde plek om te vertoeven. Het afwisselende park met mooie uitzichten de omgeving in is erg in trek.

Verwervings geschiedenis

In 1900 is het landgoed belangrijk uitgebreid door aankoop van een groot deel van het oude goed Swanenburg. Het omvatte toen 76 ha, waarvan 11 ha in Duitsland lag. In 1970 kocht Geldersch Landschap de kern van Landfort van Dr. A.C.J. Luyken. In 1999 is het huis en het terrein binnen de gracht in erfpacht uitgegeven aan de Stichting Rijngeest.

Kastelen en landhuizen

In 1671 werd een hoog, vierkant huis gebouwd, met op iedere hoek een toren, bekroond met een helmvormige spits. Het huis was van een dubbel grachtenstelsel voorzien. Grote delen van dit oude huis gaan nog schuil in de midden-par-tij en de kelders van het huidige huis. Op de zolder zijn de aanzetten van de hoektorens nog duidelijk zichtbaar. Het muurwerk van het oude huis was wellicht ouder dan 17de-eeuws. Het was dit huis dat J.A. Luyken in 1823 kocht. Nog in hetzelfde jaar ontwierp de Anholtse architect J.T. U¨bbing het nieuwe huis en het daarbij aangepaste park. Landfort kreeg een paleisachtig uiterlijk waarbij het oude huis werd voorzien van twee kwartronde zij-vleugels. Aanvankelijk had U¨bbing een ontwerp gemaakt, waarbij de aan te bouwen vleugels naar voren zouden buigen. Hierdoor -zou een fraaie plataan het veld moeten ruimen. Luyken bedacht daarop de vleugels naar achteren te laten buigen, waardoor de bewuste plataan er nog altijd staat, vlakbij de noordoostelijke vleu-gel. Een steen in de voorgevel geeft aan dat het nieuwe huis in 1827 is voltooid. Sindsdien hebben alleen in 1890 enkele kleine wijzigingen plaatsgehad. Uit de bouwtijd van het huis dateert ook een duiventoren die aan de voorzijde van het huis staat. Deze werd in 1825 gebouwd naar ontwerp van U¨bbing in een combinatie van gotische, Chinese en Moorse stijlen. De weer herstelde gietijzeren brug aan de oostzijde van het huis dateert uit 1827. Het koetshuis werd tijdens de Tweede Wereldoorlog geheel verwoest, er zijn echter plannen dit weer te herbouwen.

Interieur/ collectie

Het meest bijzondere interieurelement van het huis is de inpandige oranjerie. Landfort is een van de weinige Nederlandse voorbeelden van een dergelijke oranjerie. In deze oranjerie was heteluchtverwarming aangebracht, mogelijk het vroegste voorbeeld van een dergelijk verwarmingssysteem in ons land.

Tuin/park

Direct nadat J.A. Luyken in 1823 eigenaar was geworden van Landfort, liet hij J.D. Zocher jr. de plannen voor het park in landschappelijke stijl maken. Luyken gaf hier mede vorm aan door allerhande exotische bomen te laten planten. Een deel daarvan is nog steeds aanwezig, waaronder moerascipres, tulpenboom, vederbeuk, rode beuk, ginkgo, weymouthden, dwergcipres en catalpa. Het huis is omgeven door een waterpartij, die zich als slingervijver in het oosten van het terrein voortzet, en eindigt in een gracht rondom een grafeiland. In feite vormt het landgoed één groot park, waarin hoog opgaand geboomte, jongere loofbossen, waterpartijen, wei- en bouwlanden elkaar afwisselen. De veranderingen en vernieuwingen in opdracht van Dr. Luyken resul-teerden in een bijzonder aantrekkelijke eenheid tussen huis, tuin en park, volgens de vroeg 19de-eeuwse opvattingen. Een dergelijke fraaie eenheid uit het begin van de 19de eeuw komt in Gelderland verder alleen voor in park Sonsbeek in Arnhem en het Schol tegenover Deventer. Bij het recente herstel is ondermeer het grafeiland weer zichtbaar gemaakt en is de waterloop van de Kleefse graaf verbetert en van kleine stuwtjes voorzien.

Flora

Op de rijke beekbezinkingsgronden langs de Oude IJssel gedijt weelderig loofbos. In de struiklaag komen mispel en ook taxus voor, een van de weinige inheemse naaldhoutsoorten. Hij verjongt zich hier door natuurlijke opslag, hetgeen vrij bijzonder is. Er komen ook oudere bosgedeelten met veel es voor. Hier vinden we in de kruidlaag veel maagdenpalm en groot springzaad; verder treffen we hier bosandoorn en hop aan. In de gracht rond het huis bloeien in het voorjaar waterviolier en pijlkruid; daartussen groeit de betrekkelijk zeldzame lidsteng. Deze plant heeft een sterke gelijkenis met de paardestaarten, die ook wel eens "lego-plant" worden genoemd. De delen van deze planten zijn namelijk gemakkelijk uit elkaar te trekken. De plant groeit in vaak zeer helder stistaand of stromend water.

Fauna

In holpijp, een lid van genoemde paardestaartfamilie zet de weidebeekjuffer haar eieren af. Het wijfje maakt met de korte legboor aan haar achterlijf een gaatje in de stengel, net onder het wateroppervlak. Ook langs de Oude IJssel is deze libellesoort te zien. Langs de gracht zien we regelmatig de helblauwe flits van vissende ijsvogels. Vanaf een overhangende tak speuren ze het heldere water af op zoek naar voorbijkomende visjes. Voor diverse soorten zangvogels zoals wielewaal en nachtegaal is het dichte loofbos een paradijsje.

Visie/ toekomstbeeld

Het beheer van Landfort kent een duidelijke zonering. De kern binnen de omgrachting met huis, tuin en park vergt een relatief intensief beheer om de cultuurhistorische waarden in stand te houden. Dit beheer wordt grotendeels uitgevoerd door de erfpachter. Daar omheen ligt een meer agrarisch parklandschap. In deze zone zijn vooral de landschappelijke waarden en natuurwaarden belangrijk. De graslanden en akkers zijn verpacht aan een ecologische boer. Het bos wordt als parkbos beheerd, waarbij de mengeling van inkeemse en uitheemse bomen in stand wordt gehouden.