Korte kenschets

Zeer fraai, op steile heuvelrand gelegen landschap met een grote afwisseling van loof- en naaldhout, bouw- en weiland. Prachtige vergezichten. Verder een beekje met bron, de dikste boom van Nederland en Huys te Schengen met terrassentuin.

Geo(morfo)logie

In de voorlaatste ijstijd rukte het landijs op tot Nijmegen. De punt van de landijstong lag ongeveer bij Groesbeek. De Heerlijkheid Beek ligt op een nog gaaf gedeelte van de stuwwal die door die ijstong werd opgestuwd. De Nijmeegse stuwwal hing oorspronkelijk samen met de Veluwse stuwwallen, maar is daarvan door de Rijn gescheiden. In de stuwwalhelling zijn erosiedalen ontstaan, waarvan het Elyzeese Dal het grootste is. In de laatste ijstijd werd op beschutte plaatsen in de dalen en op de hellingen door de wind heel fijn materiaal afgezet: lo"ss.

Archeologie

De hoge stuwwal rond Nijmegen is altijd een belangrijke plaats geweest, van waar je de handelsroutes goed in de gaten kon houden. De Romeinen hadden hier een van hun noordelijkste vestigingsplaatsen. In de Heerlijkheid Beek is geen gericht onderzoek gedaan naar resten uit het verleden, maar het is zeker dat ook dit terrein sporen herbergt. In de directe omgeving zijn urnenvelden uit de IJzertijd en grafvelden uit de Romeinse tijd gevonden. Ook zijn in de buurt resten gevonden van pottenbakkerijen en steenbakkerijen uit de Romeinse tijd en verdedigingswerken (mottes) uit de Middeleeuwen. Het enige dat in de Heerlijkheid Beek nu zichtbaar herinnert aan het feit dat de Romeinen hier zijn geweest zijn de tamme kastanjes. De Romeinen waren zo dol op deze vruchten dat ze ze meenamen naar het noorden en hier aanplantten. Sindsdien hebben de bomen zich uitgezaaid en zijn hun nakomelingen overal te vinden.

Historische geografie

Ook na de Romeinen bleef de heuvel in trek als vestigingsplaats. Aan de voet lagen de vruchtbare gronden langs de Waal, er waren bronnen en de bouwlanden lagen beschut. Hoger op de berg lagen heide en (hakhout)bosjes. De bronnen leverden schoon water dat gebruikt werd om te wassen en om molens aan te drijven. Van het Kastanjedal is een schilderij bekend waarop de wasplaats duidelijk herkenbaar is. De heide en het hakhout zijn nu vrijwel verdwenen en vervangen door (park)bos. De akkers liggen er nog wel. Het grote akkercomplex dat centraal in de Heerlijkheid Beek ligt wordt de Elyseesche Velden genoemd. Dit is een naam die ontleent is aan de Griekse mythologie en verwijst naar een plaats waar eeuwig lente heerst, het verblijf van de gelukzaligen. In de figuurlijke betekenis: een verrukkelijke verblijfplaats.

Landschap

De afwisseling van bouw- en weiland op de lagere gedeelten en bos op de hellingen alsmede de prachtige vergezichten, geven de Heerlijkheid Beek een bijzondere bekoring. Vanaf verschillende punten kijkt men uit op het kerkje van Persingen, over de Ooypolder en de Over-Betuwe tot aan de Zuidelijke Veluwezoom. De hoogteverschillen doen bijna on-Nederlands aan. De gemeende Beek-Ubbergen heeft onder het motto 'Water werkt' een aantal sprengenbeken die inhet riool verdwenen weer boven de grond gehaald. Ze zijn nu vanaf hun ontspringen op de Heerlijkheid Beek helemaal door het dorp heen naar de polder te volgen.

Verwervings geschiedenis

In 1350 werd de toen veel grotere Heerlijkheid Beek eigendom van de heer van Groesbeek. Daarvóór was het een leen van de graven van Kleef. Vanaf het eind van de 17de eeuw tot 1941 was het landgoed in het bezit van het geslacht Van Randwijck, die het aan ons overdroeg. Vooruitlopend hierop werd in 1939 Bronhuizerbos aangekocht van de familie Dommer van Poldersveldt. Het Huys te Schengen is in 1955 geschonken door douairière jhr. mr. H. van der Goes van Naters-Gerlings. Door ruiling van gronden met het verpleeghuis Kalorama werd de oostelijke helling van het Kastanjedal verworven. De Wijert, de molenvijver, werd in 1984 voor een symbolisch bedrag overgedragen door de gemeente Ubbergen. Hetzelfde gebeurde in 1987 met een onder in het dal gelegen groeiplaats van de zeer zeldzame slanke zegge.

Tuin/park

Hoog op de helling ligt de tuin van het Huys te Schengen. Deze tuin wordt onderhouden door vrijwilligers. Er staan fraaie oude bomen, die ouder dan het huis zijn, in figuren geschoren taxushagen, rozenbogen, azalea's en rododendrons. Verder zijn er tuinelementen als tuinvazen, een tuinbank en een zonnewijzer. Het terrasgedeelte met stapelmuurtjes en balustrades biedt noordwaarts een mooi uitzicht, op heldere dagen tot aan Arnem aan toe. De wandelroute volgend komt men in de ouderwetse moestuin en boomgaard en langs oude beukenhagen. Merkwaardig is een terrasmuur die geheel is opgebouwd uit wijnflessen.

Bouwwerken

De witgepleisterde villa ’t Huys te Schengen werd omstreeks 1880 gebouwd in een bouwstijl waarin elementen uit verschillende stijlperioden werden samengevoegd. Het pand heeft in hoofdvorm een rechthoekige plattegrond, voorzien van diverse uitbouwen en erkers. De hoofdingang ligt in een naar voren springend gedeelte, dat van geblokte pilasters en gevelvelden is voorzien, die natuursteenblokken imiteren. Het oorspronkelijke interieur is op de hoofdverdieping redelijk gaaf bewaard gebleven. In de tuin van het Huys te Schengen valt behalve de tuinmuur ook de ijskelder en het houten duivenhok op. Dit vogelverblijf is waarschijnlijk even oud als het huis zelf. Aan de rand van het Kastanjedal ligt Ravenberg. Het pand met witte gevels is gebouwd als boswachterswoning.

Flora

De landbouwgronden worden extensief beheerd; er wordt rogge, haver en gerst verbouwd. Hierdoor komen weer interessante akkeronkruiden voor zoals korenbloem, veldlathyrus en kleine klaproos. Een van de tamme kastanjes in het bos, de zogenoemde 'Kabouterboom', is de dikste boom van Nederland, met een stamomtrek van 850 centimeter. De leeftijd wordt geschat op 450 jaar. Bij de bron vlakbij de Kabouterboom treffen we het zeldzame essenbronbos aan, met onder andere reuzenpaardestaart en paarbladig goudveil. In de bossen groeit ook hangende zegge. Een minder algemene zeggesoort die zeer groot wordt. De aren zijn wel een decimeter lang en hangen slap naar beneden. In het beekdal groeien groot springzaad en zwarte rapunzel. Onder in het beekdal komt langs de beek de zeer zeldzame slanke zegge voor. Het komt hier waarschijnlijk al eeuwen voor en groeit hier vitaal en in een grote populatie. Ook komt langs de beek veel grote veldbies voor.

Fauna

In de bron komt de zeldzame Planaria alpina voor, een platwormsoort. De kamsalamander, alpenwatersalamander en hazelworm, allen kieskeurige dieren waar het hun leefomgeving betreft, bevolken de beek en de vijvers en poeltjes eromheen. Ook komen diverse marterachtigen voor. De steenmarter en ook de wezel worden in het gebied gesignaleerd. Er zijn verscheidene malen sporen van de das waargenomen. Langs de beek jaagt de grote gele kwikstaart vlak boven het water op insecten.

Visie/ toekomstbeeld

Lange tijd hebben op de Heerlijkheid Beek de natuurwaarden geprevaleerd. Daardoor zijn er veel bijzondere planten en dieren in het gebied. De aandacht verlegt zich nu meer naar de nog aanwezige cultuurhistorische waarden, overigens zonder dat we willen inleveren op de natuurwaarden. Het kastanjedal bijvoorbeeld is vroeger veel opener geweest, met dicht bij het dorp een wasplaats. We hebben al veel ondergroei weggehaald, zodat je weer door het dal kunt kijken en wellicht wordt in de toekomst de wasplaats nog hersteld. Een ander voornemen is het herstel van de tuin en de tuinornamenten bij het Huys te Schengen.