Korte kenschets

Overwegend beboste terreinen op de rug en aan de voet van een gordel van rivierduinen, die opvallend boven het vlakke kleigebied uitsteken. Ook bloemrijk wei- en hooiland, onder meer rond een zandwinningsplas.

Geo(morfo)logie

Het gebied rond Bergharen en Horssen is een hoog gelegen zandgebied, omgeven door klei. Het maakt deel uit van een groter rivierduincomplex, dat ongeveer 10.000 jaar geleden is opgewaaid uit de bedding van het vlechtende riviersysteem van de Rijn. In het duin bij Bergharen is een paraboolvorm te herkennen die onder invloed van zuidwesten winden is ontstaan. Paraboolduinen hebben een vlakke kant aan de binnenzijde en een steile kant aan de buitenzijde, bij het duin van Bergharen is dit goed te zien. In later eeuwen zijn de duinen bedekt geraakt met rivierafzettingen. Nu steken alleen de hoogste delen van de rivierduinen nog boven dit kleidek uit. Je ziet als het ware alleen nog maar het topje van de zandberg. De berg van Bergharen steekt ongeveer 15 meter boven het omringende land uit. Ondergronds vormt het rivierduin een geheel met het rivierduin bij Hernen (zie ook daar). In de afgelopen eeuwen zijn kleine delen van de rivierduinen door overexploitatie van de vegetatie opnieuw in verstuiving gegaan. In de vorige eeuw is dit stuifzand door bebossing weer vastgelegd.

Archeologie

Het rivierengebied is altijd een uitstekende plek geweest om te leven: op de oeverwallen kon gewoond worden en lagen de akkers en de kommen ertussen waren erg vruchtbaar doordat de rivier er steeds weer een laagje klei in afzette. In de buurt van Bergharen en Horssen zijn dan ook veel overblijfselen gevonden van eerdere bewoning. Meestal gaat het dan om aardewerk daterend vanaf de Bronstijd tot aan de Late Middeleeuwen.

Historische geografie

De eerste mensen die in dit gebied woonden woonden op de stroomruggen en de rivierduinen. Pas nadat in de Middeleeuwen met een primitieve bedijking was begonnen ontstonden dorpen op samenkomsten van wegen. In het land van Maas en Waal vond sluiting van de dijkring plaats in het eerste deel van de 14de eeuw. Vanaf die tijd werden ook de kommen ontgonnen. Er werden weteringen gegraven die het water uit de lage kommen moesten afvoeren. De ontwatering werd extra bemoeilijkt door kwel uit de hogere zandgronden en de hoger gelegen Waal. De kommen waren daarom in gebruik als hooiland en op de hogere delen waren akkers, weiden, boomgaarden en de bebouwing. Door verdergaande 'verbetering' van de ontwatering sinds de Tweede Wereldoorlog is het nu ook in de kommen mogelijk akkerbouw te bedrijven. Dit is echter ten koste gegaan van de natuurwaarden van de vochtige hooilanden. Dat men ook vroeger niet altijd volgens de wet leefde blijkt wel uit de aanwezigheid van de Galgenberg, waar vroeger een executieplaats was.

Landschap

Vroeger was het contrast tussen de onbewoonde open komgebieden met de hooilanden en de rivierduinen en oeverwallen met akkers, bebouwing, bossen en boomgaarden groot. Het rivierduin van Bergharen stak toen duidelijk tegen zijn omgeving af. Doordat de kommen nu veel droger zijn dan toen is het contrast minder geworden. Ook in de kommen zijn nu boerderijen met erfbeplanting, wordt er mais geteeld en staan populierenbossen. Het landschap is daardoor ingrijpend van karakter veranderd. De aanleg van de A50/A73 en andere wegen en industrieterreinen rond Bergharen hebben het landschap verder aangetast.

Flora

De rivierduinen zijn vooral begroeid met eikenhakhout, grove den en corsicaanse den. Karakteristiek is het voorkomen van gewone eikvaren op steile hellingen en kantjes. Er zijn ook heischrale begroeiingen met struikheide en brem. Op de Elzent komt koningsvaren voor. De hooilanden rond de plas van Horssen vormen in het voorjaar een veelkleurig geheel van bloeiende grassen en kruiden. Ook rond de Munninkhof bij Bergharen wordt het grasland na natuurontwikkeling steeds soortenrijker. Hier is de uitgangssituatie voor een grote natuurlijke verscheidenheid extra gunstig door het schone kwelwater vanuit het aangrenzende rivierduin en diepe kwel vanuit de Veluwe en Brabant.

Fauna

Op en rond de rivierduinen leven van oudsher dassen, maar ze hebben het niet gemakkelijk. Bij Bergharen bevond zich een van de grootste dassenburchten van West Europa, het werd zelfs de dassenhoofdstad genoemd, tot er een internationaal motorcrossterrein kwam. Dit crossterrein is inmiddels opgeheven en in 2003 is begonnen aan een project onder het motto 'Geef de das zijn hoofdstad terug' om de omgeving weer optimaal geschikt te maken voor de das. Wegens de grote rust is de Horssen een rustplaats voor veel watervogels. De terreinen vormen ook een goed leefgebied voor andere vogels; bosvogels als groene specht, bosuil en nachtegaal zijn bewoners van beide gebieden.

Visie/ toekomstbeeld

Bij het beheer van Bergharen en Horssen staan de natuurwaarden binnen het kleinschalige cultuurlandschap voorop. We streven naar afwisselende bossen, waar veel planten en diersoorten zich thuisvoelen. De Laagveldse Plas in Horssen willen we rustig houden, ten behoeve van watervogels en andere dieren. Op Bergharen hopen we dat de das zich er weer gaat thuisvoelen en er wellicht in de toekomst een nieuwe grote dassenstad ontstaat.