Korte kenschets

Kasteelruine, in bedrijf zijnde eendenkooi en uiterwaard, deel uitmakend van de voormalige heerlijkheid Batenburg.

Archeologie

Het archeologisch zeer interessante binnenterrein van de rui¨ne is in de periode 1989-1992 gedeeltelijk archeologisch onderzocht. Daarbij bleek dat in de 19de eeuw tijdens de aanleg van moestuinen binnen de ringmuur zeer veel vergraven is, waardoor de funderingen van binnenmuren niet meer intact zijn. Er is een kunstmatige heuvel aangetroffen die op een bestaand rivierduin is aangelegd, mogelijk de 12de-eeuwse motte. Ook de centrale toren van circa 11 x 12 meter die uit omstreeks 1150 moet dateren werd gelokaliseerd.

Historische geografie

Toen de mensen het ontwateren nog niet zo beheersten als heden ten dage en de dijken ook nog wel eens doorbraken, woonde men op de hogere plekken langs de rivieren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat kasteel Batenburg op zo'n hoge plek staat. Het was er droog en men kon vijanden die meestal over de rivier kwamen (het achterland was te zompig) goed in de gaten houden. Op de laagste en natste plekken lagen de eendenkooien. De natte plekken waren vaak kwelplekken, die in de winter niet bevroren en daardoor eenden aantrokken. Ook lagen ze vaak ver van de bewoning, omdat rust een belangrijk element is in een eendenkooi. Zonder rust geen eenden. Nadat de dijkring gesloten was en men de techniek van het dijken verstevigen voldoende beheerste om de rivier te beteugelen werd de rivier teruggedrongen tot een smal stroombed met een stroomgeul en uiterwaarden. De uiterwaarden, zoals de Liendense Waard, zijn voornamelijk geschikt als grasland, omdat ze periodiek onder water staan. Er kan in de uiterwaarden ook klei gewonnen worden voor bijvoorbeeld bakstenen, omdat de rivier klei afzet als ze door de uiterwaarden stroomt.

Cultuurhistorie algemeen

Verwervings geschiedenis

Batenburg is steeds door vererving in andere handen overgegaan. Nadat vanaf het midden van de 12de eeuw Batenburg in handen was van het geslacht Van Batenburg volgden de geslachten Van Bronckhorst (1262)en de graven Van Horne (1630). Vanaf 1701 was Batenburg eigendom van de graven, later vorsten, Van Bentheim-Steinfurt, die na afloop van de Tweede Wereldoorlog door de Nederlandse Staat werden onteigend. De kasteelruïne en directe omgeving, met het tijnshuisje en landarbeidershuisje evenals de noordelijker gelegen eendenkooi die van oudsher tot de heerlijkheid Batenburg hoort, werden in 1953 voor een symbolisch bedrag overgedragen.

Kastelen en landhuizen

Batenburg behoorde tot de belangrijkste en oudste kastelen van Gelderland. Een steen die voorheen boven de poort was ingemetseld vermeldde zelfs dat Batenburg in het jaar 327 na Chr. zou zijn gebouwd op de resten van een Romeinse tempel. De geschiedenis van Batenburg gaat in ieder geval terug tot het midden van de 12de eeuw. Op een motte (kunstmatige heuvel) werd een vierkante tufstenen toren opgetrokken. Honderd jaar later (omstreeks 1350) werd hieromheen een ronde bakstenen verdedigingsmuur aangelegd met een doorsnede van 54 meter. Deze werd rond 1500 verwoest en na 1540 herbouwd. Daarbij is het muurwerk van de ronde burcht voorzien van banden van lichte mergelsteen die ook wel ´speklagen´ worden genoemd. Gedurende de tweede helft van de 16de eeuw werden er drie uitspringende halfronde torens en een poortgebouw aan deze ringmuur toegevoegd. Deze torens waren nodig om de ronde burcht van een goede flankbestrijking te bieden. Van de grootste van deze torens, de Bronckhorstertoren, staat nog vrij veel overeind. Vooral de kelder met schietgaten is goed bewaard gebleven. De burcht is steeds aan de eisen van de tijd aangepast. Zo verrezen er rond 1600 woonvertrekken op het zuidelijk gedeelte van het binnenterrein, in 1686 gevolgd door een grote, op comfort gerichte, woonvleugel aan de westzijde. Volgens een 18de-eeuwse omschrijving waren binnen de muren ´een ruime plaats, pragtige en luchtige vertrekken en groote overwelfde kelders´. Deze pracht ging verloren door de brand die werd gesticht door Franse troepen in 1794. Aanvankelijk hebben de vorsten van Bentheim-Steinfurt herbouwplannen gehad, maar deze zijn niet verwezenlijkt. De resterende muren en torens zijn gedurende de 19de eeuw steeds verder in verval geraakt, niet in het minst omdat de omwonenden de ruïne als steengroeve hebben gebruikt. In 1970 zijn enkele beschermende maatregelen aan de rui¨ne getroffen, die op de lange duur ontoereikend waren om verder verval tegen te gaan. In 1988-1992 kon uiteindelijk consoliderend herstel worden uitgevoerd, dat nodig was voor de blijvende instandhouding van de ruïne, die dreigde uiteen te vallen. Daarbij is er naar gestreefd het romantische beeld van de ruïne met de karakteristieke begroeiing intact te laten.

Bouwwerken

Tegenover de ruïne van Batenburg liggen twee kleine, witgepleisterde huisjes. Het tijns- of barrie`rehuisje van Batenburg (Molendijk 11) dateert uit de tweede helft van de 17de eeuw. Met zijn verdwenen tegenhanger sloot dit huisje de toegang tot kasteel Batenburg af door middel van een hek. De pijler die als steunbeer tegen de voorgevel lijkt te zijn geplaatst is in feite een van de twee hekpijlers. In de 19de eeuw werd het huisje uitgebreid tot zijn huidige vorm. Het naastgelegen landarbeidershuisje (Molendijk 9) stamt uit het midden van de 19de eeuw. Aanvankelijk was het huis L-vormig en de uitbouw aan de achterzijde bevatte een varkensstal.

Flora

De oude essenhakhoutstoven op het terrein van de eendenkooi zijn enkele jaren geleden weer afgezet. Zo kunnen mossensoorten die voor hakhout typerend zijn zich weer vestigen. Langs de oevers van de plassen en in de overgangen naar de bosgedeelten vinden we een weelderige kruidenflora. Langs de plassen de nattere plantesoorten; adderwortel, zwanenbloem, moerasspirea en watermunt en in de bossen onder andere bitterzoet, een familielid van onze aardappel en tomaat en erg giftig. In veel koppen van de knot-essen en -eiken groeit eikvaren, wat de bomen een extra wild uiterlijk geeft.

Fauna

Wegens de absolute rust die nodig is voor het kooibedrijf is de eendenkooi een heerlijk gebied voor veel dieren om te vertoeven. De rust wordt gewaarborgd door het in de wet vastgelegde Afpalingsrecht: binnen een cirkel van 753 m (= 200 Rijnlandse Roeden) vanuit het midden van de kooiplas is het verboden de rust van de kooi op enigerlei wijze te verstoren. Regelmatig worden sporen van dassen gezien. Ook kleine marterachtigen als hermelijn en wezel zijn te vinden. In het voorjaar wordt rond de kooi regelmatig de wulp gehoord en gezien en ook de ijsvogel maakt regelmatig zijn opwachting. Sinds de kooi enkele jaren geleden geheel is leeggehaald begint de bevolking die van oudsher in een eendekooi te vinden is zich er weer te vestigen. In het water komen stekelbaarsjes en kleine voorntjes voor en diverse eendesoorten zoals dodaars, zomer- en wintertaling, krakeend, nonnetje en smient. In de aanvliegplas komt de bijzondere bittervoorn voor. Deze zeldzaam geworden vis leeft in symbiose met de zwanemossel. Het legt namelijk zijn eitjes in deze mossel. De kleine watersalamander en de groene en bruine kikker planten zich voort in een voor hen aangelegde amfibieënpoel. Vooral in het trekseizoen is het het wat betreft watervogels een drukte van belang. Het is de bedoeling om in de toekomst het waterpeil nog te verhogen zodat de aantallen ganzen en eenden nog verder kunnen toenemen.

Visie/ toekomstbeeld

In de Eendenkooi staat het beheer geheel in het teken van het kooikersbedrijf. Dit vergt een intensief onderhoud van de kooi zelf en van de omgeving. Door een eigen waterhuishouding wordt vernatting mogelijk gemaakt. Op de kooi moet vooral rust heersen. In de Liendense Waard zal een cultuurhistorische inrichtingsvariant gekozen worden bij de inrichting, waarin herstel van het Maasheggenlandschap en de relatie met het historische stadje Batenburg centraal staan. Het rui"neterrein wordt beschikbaar gesteld voor lokale evenementen, zoals openluchttheater.