Korte kenschets

Afwisselend landschap van bos en heide. Oudste bebossing tussen Epe, 't Harde en Hattem, uit het begin van de 19de eeuw. De Dellen was het eerste bezit van de Stichting Het Geldersch Landschap.

Geo(morfo)logie

Het oostelijk deel de Dellen maakt onderdeel uit van een groot en zeer langgerekt systeem (20 km) van paraboolduinen, dat ook door onze terreinen Petrea en Scherpenberg en Majuba loopt. Deze duinen zijn in de laatste ijstijd opgestoven bij westen- tot zuidwestenwinden. De hoogte van de duinen is soms wel 12,5 meter. Dit paraboolduinsysteem is internationaal uniek, zeer gaaf en representatief en daarom van grote waarde. Het mooist bewaard gebleven complex ligt bij de Renderklippen, even ten zuiden van de Dellen.

Archeologie

De hoge droge gronden van de Veluwe werden in de prehistorie niet intensief bewoond. Gebrek aan water maakte permanente bewoning moeilijk. Op de Dellen ligt een grafheuvel, vermoedelijk uit de late steentijd. Ook werd een belangrijke archeologische vondst gedaan van lansen en naalden uit de bronstijd. Zij bevinden zich in het Gemeentemuseum te Arnhem. De belangrijkste sporen uit het verleden worden echter gevormd door de wegen en paden waarover mensen en materialen over de veluwe werden vervoerd.

Historische geografie

Vanaf de 9de eeuw werden de flanken van de Veluwe permanent bevolkt. Heerde wordt voor het eerst als plaats vermeld in de 12de eeuw. De bossen die dicht bij het dorp lagen behoorden tot de marke van dat dorp, zoals het Ambtsbos, dat tot de Marke Heerde behoorde. De hoger gelegen gronden midden op de Veluwe waren in bezit bij de Landsheer, oorspronkelijk de hertog van Gelre. Later gingen deze gronden over naar de Rekenkamer van de Staten van Gelderland, ze worden daarom ook wel Rekenkamergronden genoemd. Over de Dellen liepen twee belangrijke handelswegen; de Hessenweg van Zwolle naar Amersfoort en de Hanzeweg van Elburg naar Deventer. Op de kruising van deze wegen lag een herberg, gebouwd in 1785. Aan het eind van de 18de eeuw waren Rekenkamergronden staatsdomein geworden. In 1803 verkreeg de patriottengeneraal Harmen Willem Daendels 435 ha heidegrond 'in de Heerderdelle' in eeuwigdurende erfpacht. 'Delle' is afgeleid van 'del', een laagte in verder vrij vlak terrein. Daendels, afkomstig uit Hattem, wilde de heide ontginnen en schapen fokken. Hij bouwde een buitenhuis ongeveer een kilometer oostelijk van de herberg. Het huis is inmiddels verdwenen, evenals de oude herberg, maar de omgeving van het huis wordt nog steeds het Erf van Daendels genoemd. De landbouwvestiging op deze voedselarme gronden werd geen succes, omdat er een tekort was aan dierlijke mest en men nog geen kunstmest kende. In 1851 werd de weerkundige Prof. C.H.D. Buys Ballot eigenaar, die dit gebied grotendeels beboste. Zijn zoon, Mr. C.S. Buys Ballot, experimenteerde met het gebruik van uitheemse boomsoorten, met een landschappelijke aanleg met rechte en gebogen lanen en met kleine en grote heideveldjes temidden van bos. Na zijn overlijden is hij op de Dellen begraven in een graftombe op de heide.

Landschap

De Dellen vertoont nog steeds een prachtig afwisselend landschap van bos en heide. De heide ligt in grote en kleine velden verspreid tussen de bossen, verder zijn er enkele stukjes cultuurland. De oudste bomen dateren uit de tijd van Daendels. Het zijn inlandse eiken rond de plaats van het vroegere landhuis en schilderachtige, door de wind geteisterde dennen ten noorden van de Nieuwe Zuidweg.

Verwervings geschiedenis

Na het overlijden van Mr. C.S. Buys Ballot werd De Dellen door zijn erfgenamen in 1929 verkocht aan Het Geldersch Landschap. Het was de eerste aankoop van de net opgerichte stichting. Het landgoed was toen 362 ha groot. Het Ambtsbos is in 1973 gekocht van de erven Verdenius.

Flora

De Dellen is rijk aan paddestoelen. Belangrijke soorten als cantharel en heideknotszwam nemen de laatste jaren weer toe. De heide is afwisselend, met struikheide, dopheide, stekelbrem, kruipbrem en schapegras. Ook komt er veel kraaiheide voor. In de lagere delen zijn door ondoorlatende lagen in de bodem vennen gevormd met soorten als dopheide, pijpestrootje, veenpluis, kleine zonnedauw en veenbies. De bossen bestaan deels uit de oude door Daendels en Buys-Ballot aangeplantte bomen, deels uit veel jongere, eenvormiger bossen van grove den, lariks en douglas. In deze bossen zijn recentelijk open plekken gemaakt die ingeplant zijn met wintereik, die hier van nature beter thuisoort. Op de wallen rond het Erf van Daendels groeit eikvaren. Het Ambtsbos bestaat uit naaldbos met een ondergroei van blauwe en rode bosbes, een heideterreintje en eikehakhout dat is doorgegroeid tot knoestige, kromme eiken. De sprengen in het terrein maken deel uit van de ten noordwesten van het Ambtsbos gelegen 'Heerder Sprengen' van Staatsbosbeheer. Het sprengemilieu wordt gekenmerkt door zuurstofrijk, helder water met plantesoorten als bronkruid en bittere veldkers. Op de sprengwallen groeit dubbelloof.

Fauna

De Dellen en Ambtsbos maken deel uit van de vrije wildbaan van de Noordoost-Veluwe. Het aan De Dellen grenzende militaire oefenterrein op de Oldebroekse Heide is een belangrijk grofwildgebied, waar edelherten, wilde zwijnen en reeën huizen. In de avond en nacht bezoeken zij ook De Dellen. De Dellen herbergt ook een 'eigen' populatie edelherten, die de afgelopen jaren in omvang is toegenomen. Vanaf een observatietoren van de gemeente Epe aan de rand van de heide op de Holle Berg heeft men tussen half september en half oktober aan het begin en het einde van de dag een goede kans iets waar te nemen van de edelhertenbronst. Verder leven er dassen en af en toe wordt een boommarter gesignaleerd. Kenmerkende vogels voor de naaldbossen zijn kuifmees, zwarte mees en goudhaantje. In de oudere grove-dennenbossen kunnen we de gekraagde roodstaart en de kruisbek tegenkomen en in de oude loofbomen en -lanen de zwarte specht, boomklever, holenduif en grauwe vliegenvanger. De heideveldjes herbergen roodborsttapuiten, boomleeuweriken, boompiepers en geelgorzen. Tot de broedende roofvogels behoren havik, buizerd, wespendief en boomvalk. Ook de raaf heeft een territorium op het terrein. In de winter worden wel klapeksters gezien. Bijzondere reptielen en amfibieën op de Dellen zijn hazelworm, zandhagedis, levendbarende hagedis en heikikker. In het Ambtsbos komt langs de sprengen de ijsvogel voor.

Visie/ toekomstbeeld

Op de Dellen houden we de cultuurhistorische elementen in stand of herstellen ze, zodat de bijzondere ontginningsgeschiedenis van dit stukje Veluwe herkenbaar blijft. De bossen zullen een natuurlijker karakter krijgen: meer inheemse loofboomsoorten en structuurrijker. In het Ambtsbos werken we ook aan een soortenrijker en structuurrijker bos. Het heidetereintje houden we open, ter verhoging van de variatie.