Korte kenschets

Historisch huis, omgracht en omzoomd door knotwilgen. Op het voorplein staat een imposante plataan die even oud is als het huis.

Geo(morfo)logie

Aerdt ligt midden in het gevarieerde rivierlandschap van de Oude Rijn. Vroeger stroomde de Rijn door wat nu het stroomgebied van de Oude IJssel is, maar na de laatste ijstijd verlegde hij zijn loop naar de huidige Rijn. In de loop der eeuwen heeft de Rijn zich door het gehele gebied verplaatst, daarbij een heel stelsel van geulen en stroomruggen achterlatend. Het resultaat is een landschap dat bestaat uit de meanderende Oude Rijn, diverse oude lopen en brede oeverwalsystemen, waarin zich deels ook weer rivierarmen hebben ontwikkeld. Dat de oeverwallen zo hoog zijn heeft te maken met de bijzondere vorm van dit riviergebied, dat ligt ingeklemd tussen hogere delen. Het water stuwt op omdat het zich door de nauwe openingen tussen de hoge delen moet persen. Daardoor vermindert de stroomsnelheid. Het water kan het zwevende zand niet meer vasthouden en het zakt naar de bodem, waar het uiteindelijk hoge wallen vormt. Aerdt ligt midden in dit gebied, dat tot de vastlegging van de Rijn altijd zeer dynamisch is geweest. Pas toen de Rijn 'getemd' was kon dit gebied optimaal gebruikt worden door de mens. Een belangrijke rol in dit proces speelde Godefridus Franciscus baron van Hugenpoth tot Aerdt die na een militaire loopbaan in 1765 terugkeerde op huis Aerdt en zich de rest van zijn leven wijdde aan de waterbouwkunde. Gedurende de winters van 1763 en 1764 was de Waaldijk doorgebroken en werd een deel van het dorp Herwen door de rivier weggespoeld. G.F. baron van Hugenpoth tot Aerdt is nauw betrokken geweest bij onder meer de herbedijking van het gebied en het graven van het Bylands kanaal, die horen tot de belangrijkste waterbouwkundige werken van Gelderland.

Cultuurhistorie algemeen

Sedert 1657, het jaar waarin het huidige huis gereed kwam, is Aerdt Gelders leen. Van het geslacht Van Steenhuys vererfde het in 1722 op het geslacht Van Hugenpoth en vervolgens in 1881 op het geslacht Van Dorth tot Medler.

Verwervings geschiedenis

Vanaf 1881 werd het huis niet meer bewoond. Kort daarna ging het over in handen van de familie De Kuyper. In de Tweede Wereldoorlog was het door Duitse troepen bezet en heeft het zware oorlogsschade opgelopen. In 1961 werd het huis met de galerij, het torentje en het voorplein door de familie De Kuyper overgedragen. In 1968 werd de noordelijke zijvleugel (het koetshuis) verworven. Huis Aerdt is in gebruik als bezoekerscentrum voor het natuurontwikkelingsgebied De Gelderse Poort.

Kastelen en landhuizen

Het huidige huis Aerdt is de opvolger van het middeleeuwse slot Ter Cluse, dat kort voor 1600 werd verwoest. Dit slot stond ten zuidoosten van het huidige huis. In 1646 kocht Walraven van Steenhuys het kasteelterrein en enkele jaren daarna werd begonnen met de bouw van het nieuwe huis Aerdt. Dit huis was in ieder geval in 1657 gereed. Met zijn opvallend hoge schilddak heeft het eenvoudige huis eerder een Westfaals dan een Nederlands uiterlijk. Sinds de bouwtijd zijn weinig aanpassingen aan het huis gedaan. Alleen het interieur en oorspronkelijke kruisvensters werden aangepast in de 18de en 19de eeuw. Opvallend is de open galerij die de linker zijvleugel vormt. De getorste houten kolommen die het dak dragen, hebben hun oorspronkelijke paars-rode kleur. Deze galerij verbindt het hoofdgebouw met een lage, vierkante toren. Aan de rechterzijde wordt het voorplein begrenst door het koetshuis. De plataan op het voorplein, die hoog boven het huis uittorent, is even oud als het huis. Bij de restauratie in 1962-1969 werden de zandstenen kruisvensters weer teruggebracht evenals de zandstenen deuromlijsting. Aan de achterzijde werden drie secreetkokers opnieuw aangebracht. De restauratie van het koetshuis werd in 2003 voltooid.

Interieur/ collectie

Van het oorspronkelijke interieur was door de leegstand en oorlogsschade weinig bewaard gebleven. Allen een grote haardplaat met het wapen van prins Maurits was in het huis achtergelaten. De nog deels aanwezige balklagen van moer- en kinderbinten werden tijdens de restauratie hersteld. Er zijn toen enkele nieuwe interieuronderdelen in oude stijl ingepast zoals de deuren, de trap en de tegelvloeren van Naamse steen en marmer. In de voormalige keuken is een 17de-eeuwse schouw geplaatst, afkomstig van ´t Velde, die daar tijdens de restauratie niet kon worden gehandhaafd. Bij de inrichting kon gebruik worden gemaakt van stukken afkomstig uit de familie Van Hugenpoth tot Aerdt: meubels en reeks familieportretten. Behalve portretten van de familie Van Hugenpoth, zijn het portretten van de aanverwante families Glauwe en Van Rhemen. Samen met portretten van de familie Van Voorst tot Voorst en aangetrouwden en een aantal meubels zorgen zij voor een passende aankleding van de hoofdverdieping van het huis.

Visie/ toekomstbeeld

We willen het huis en zijn omgeving in stand houden en de rol die het in de geschiedenis van de Gelderse Poort heeft gespeeld laten zien.