Klei en zand

In Harmelen ligt het sprookjesachtige Vijverbos. De noordzijde van dit gebied grenst aan een uitgestrekt, open weidegebied. In het zuiden en oosten bevinden zich boomgaarden en een glastuinbouwgebied. Het Vijverbos bestaat voor een groot deel uit essenhakhout en waterpartijen. Daarnaast is er opgaand loofbos, grasland en een boomgaard. De sloten tonen het verkavelingspatroon dat dateert uit de ontginningsperiode. Het zijn zogeheten vletsloten waarlangs de klei werd afgevoerd die in het gebied afgegraven werd. Deze klei gebruikte men voor baksteen en de dakpannenindustrie. De meeste waterpartijen in het Vijverbos zijn restanten van de klei- en zandwinning. In de diepe waterpartijen aan de westzijde van het Vijverbos, op veel plaatsen dieper dan 5 meter, zijn nog enkele zogeheten legakkers aanwezig. De vijver is oorspronkelijk ook een kleiput, maar is veel minder diep en is bovendien in de loop der tijd omgevormd tot een waterpartij met fraaie gebogen vormen.

Landschapsstijl

De verkaveling van het Vijverbos is nu nog precies hetzelfde als in de vorige eeuw toen men uit landbouwkundig oogpunt slechte gronden beboste met hakhout. In de omgeving zijn veel van deze hakhoutpercelen verdwenen, maar in het Vijverbos zijn ze behouden. Het hakhout en de boomgaard zijn aangelegd vanuit economische motieven, terwijl de lanen en singels dienden als verfraaiing. Deze lanen en singels bepalen nog altijd het aanzicht van het Vijverbos en accentueren de kavelvormen en patronen. In de 19de eeuw was het Vijverbos met omliggende gronden in gebruik als lust- en jachtoord bij Huize Harmelen. Toen is ook aan het bos meer vorm gegeven. Het werd een park in de Engelse landschapsstijl met slingerende paadjes, natuurlijk ogende waterpartijen met bochtige oevers en eilandjes met boomgroepen. Opmerkelijk is het contrast tussen de ronde vormen van de vijver en de rechtlijnige contouren van de vletsloten en singels. In 1913 werd Huize Harmelen met bijbehorende gronden in het openbaar verkocht. Het Vijverbos werd destijds nog niet als zodanig benoemd maar aangeduid als de woning jachtrust met wandelbosschen. Het Vijverbos werd gekocht door jonkheer Boreel de Mauregnault te Alfen en hij liet het huidige huis (dat op een eilandje ligt) bouwen. Sindsdien wisselde het Vijverbos enige malen van eigenaar tot het in 1952 door Het Utrechts Landschap werd verworven.

Ecologisch eiland

Het Vijverbos is te beschouwen als een ecologisch eiland in een cultuurlandschap. Door de grote afwisseling tussen open en dicht alsmede tussen nat en droog, komen er talrijke planten- en diersoorten voor. Vele vogels profiteren van de opgaande begroeiing zoals tuinfluiter, fitis, winterkoning en boompieper. De moerassige vegetatie is in trek bij kleine en grote karekiet, rietgors en bos(riet)zanger en de vijver bij fuut, waterhoen, roerdomp en ijsvogel. Ook voor zoogdieren zoals ree en konijn, biedt het hakhout ideale dekking. Kleine roofdieren als egel, wezel, hermelijn en bunzing vinden hun prooi in en om het Vijverbos. Vooral langs de vijver staan monumentale bomen zoals wilgen, platanen en eiken. Verder groeien er planten zoals gele lis, dotterbloem, waterlelie, speenkruid en bosanemoon.

Recreatieve voorzieningen

Op het terrein is een wandelroute van ca 1,5 kilometer uitgezet.  De wandelroute is tevens geschikt voor rolstoelgebruikers.  

Honden aangelijnd toegestaan.