De heide is sterk vergrast met vooral pijpenstrootje. Hier en daar weet de struikhei zich te handhaven.

Langzaam verdrijft de zon de rijp van het Wierdense Veld. Terwijl de planten nog uit hun 'winterslaap' moeten komen, bruist het in de vogelwereld al van het leven. Voortdurend horen we de jubel van de wulp, regelmatig laat een leeuwerik met z'n energieke noten weten ons gezelschap maar matig te waarderen. Groepjes graspiepers vliegen op als we naderen, op een rasterpaal laat een roodborsttapuit zich uitgebreid bewonderen, buizerds cirkelen met trage bewegingen hoog boven de hei. En dan zijn er nog de wilde eenden, slobeenden, wintertalingen, dodaars, rietgorzen, tureluurs, grutto's, kievieten, torenvalken, fitissen Het Wierdense Veld laat zich kortom kennen als een lustoord voor vogels, en daarmee als een lustoord voor de vogelliefhebber. Maar als zo vaak, is de schijn van een prachtige voorjaarsochtend bedrieglijk. Achter de eerste blik gaan de harde cijfers schuil van de nijvere vogeltellers. En die leren ons dat het niet goed gaat met de broedvogels in het Wierdense Veld. Als gevolg van verdroging, vergrassing, het intensieve grondgebruik door de boeren rondom het gebied en toegenomen onrust dalen de aantallen broedvogels. Ook de vegetatie heeft ervan te lijden. De heide is sterk vergrast met vooral pijpenstrootje. Hier en daar weet de struikhei zich te handhaven.

Een aansprekend voorbeeld van een vogel die het niet gered heeft in het Wierdense Veld is het korhoen. Begin jaren negentig zijn voor het laatst baltsende korhoenders waargenomen. Ondanks een soortbeschermingsplan van de rijksoverheid en ondanks ingrijpende maatregelen op de nabijgelegen Sprengenberg (waar grote aantallen bomen zijn gekapt om open ruimtes te creëren), laat het korhoen zich niet meer zien op het Wierdense Veld. "De populatie was te klein en de afstand tot de andere populatie was door allerlei barrières niet meer te overbruggen", zegt Arend van Bemmel, districtsmedewerker van Landschap Overijssel.

Laagte

Het Wierdense Veld ligt tussen Nijverdal en Wierden, en heeft een oppervlakte van 440 hectare. Het is een laagte tussen de hoge stuwwal van de Hellendoornse Berg en de Holterberg, en de lage stuwwal van Wierden en Hooge Hexel. In die laagte heeft zich heide en hoogveen gevormd. Het Wierdense Veld is aangewezen als kerngebied in de Ecologische Hoofdstructuur, het aaneengesloten netwerk van kleine en grote natuurgebieden dat de natuur in Nederland er weer bovenop moet helpen.

In de visie van de overheid is het Wierdense Veld een hoogveengebied dat hersteld en bewaard moet worden. Herstel van hoogveen betekent dat het weer tot 'leven' moet worden gebracht. Levend hoogveen, dat wil zeggen hoogveen dat aangroeit, is nauwelijks nog te vinden in Nederland. Ontginningen, wateronttrekkingen (door waterwinbedrijven, industrie en landbouw) en neerslag van meststoffen zijn de belangrijkste oorzaken voor het verdwijnen ervan. In zijn laatste Natuurbalans stelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu dat er nog maar 15 hectare levend hoogveen in Nederland is, terwijl dit rond 1920 nog ruim 55.000 hectare was.

Wierdense veld, 440 ha, in beheer sinds 1968, ligging tussen Nijverdal en Wierden.

Het natuurreservaat Wierdense Veld bestaat globaal uit twee delen: het veen-heidegebied Wierdense Veld (410 hectare) en het oostelijk gelegen bos aan de Bruine Hoopsweg (30 hectare. Aan de noordkant van het veen-heidegebied staat de schaapskooi. U kunt in dit deel van het Wierdense Veld een wandeling of fietstocht maken langs de voormalige ontginningswegen die het gebied doorsnijden. In het bos aan de Bruine Hoopsweg is een padennet, waar gewandeld kan worden.

Herstel van het hoogveen in het Wierdense Veld staat bij het beheer van Landschap Overijssel hoog in het vaandel. Een belangrijk obstakel bij dat herstel is de sterke ontwatering van het gebied. Door waterwinning en door snelle afwatering ten behoeve van de landbouw in de omgeving zijn de schommelingen van het waterpeil in het Wierdense Veld veel te groot, vertelt Van Bemmel. "In een natuurlijke situatie is het peilverschil hooguit 15 tot 25 centimeter. De fluctuaties zijn hier echter veel groter. Veel stukken die in de winter en het voorjaar nat zijn kun je 's zomers op sokken doorlopen en toch droge voeten houden." De ontwatering is zo sterk dat zelfs boeren in de omgeving beginnen te klagen; ze moeten in de zomermaanden te vaak de beregeningsinstallatie inzetten om de grasgroei op peil te houden.

Peilbuizen

Het is dan ook de nadrukkelijke wens van Landschap Overijssel om het waterpeil in het Wierdense Veld te verhogen. Zeker nu recent onderzoek van een groep deskundigen heeft uitgewezen, dat in verschillende delen van het Wierdense Veld weer levend hoogveen kan ontstaan. Op andere plekken is natte heide het hoogst haalbare. Om echter vast te kunnen stellen welke maatregelen daarvoor nodig zijn, wordt nu eerst de waterhuishouding van het gebied in kaart gebracht. In het hele veld komen peilbuizen om te meten hoe ver het grondwater inmiddels is weggezakt.

Dat een hoger en constanter waterpeil het gebied geweldig kan verrijken is te zien in de zuidwesthoek van het Wierdense Veld. Langs de Prinsendijk, een zandweg, is een foliescherm ingegraven om te voorkomen dat het grondwater wegstroomt. Daardoor blijft ook het regenwater in het afgeschermde gebied. Het wateroppervlak kleurt hier frisgroen van het waterveenmos. Terwijl pijpenstrootje nagenoeg is verdwenen, zijn planten als eenarig wollegras, zonnedauw, kleine veenbes, lavendelhei en veenmossen teruggekeerd. Van Bemmel: "Het zijn typische hoogveen-planten die langzaam verteren. Hoogveenvorming begint met waterveenmos, dat veel regenwater opneemt. Een echte pionier." Want op het waterveenmos komt hoogveenvegetatie tot ontwikkeling. Aan de onderkant sterven de planten af, maar omdat er geen zuurstof bij komt, breken ze nauwelijks af. Zo ontstaat een turflaag die steeds dikker wordt. Dit proces van voortdurende aangroei houdt het hoogveen 'in leven'.

Ooit een nat gebied, waar het hoogveen voortdurend kon aangroeien. Inmiddels zijn grote delen van het gebied verdroogd en zijn Veluwse Heideschapen ingezet om de strijd aan te binden met het pijpenstrootje.

Uitzicht

Hier bij de Prinsendijk komen ook berken op. Jonge berken, die vrijwel permanent in het water staan. "Daarom redden ze het op den duur ook niet", aldus Van Bemmel. "Verwijderen van de berken is daarom niet nodig." Heel anders is dat op de rest van het Wierdense Veld, waar op de droge stukken hei de opslag van berken, maar ook van eiken, grove dennen en een enkele krentenboom, die prachtig staat te bloeien, het wel redt. De oud-bewoner van het spoorwachtershuis aan de zuidkant van het veld zegt zich nog te kunnen herinneren dat hij de schaapskooi aan de andere kant van het Wierdense Veld kon zien; nu wordt zijn uitzicht belemmerd door berkenbosjes. Om te voorkomen dat het veld dichtgroeit, zet Landschap Overijssel een kudde Veluwse Heideschapen in. Dit ras werd in de negentiende eeuw op grote schaal ingezet op uitgestrekte ruige terreinen op de hogere zandgronden. Ze werden vooral gehouden voor de mest, die gemengd met heideplaggen op de schrale akkers werd verspreid. Met de komst van de kunstmest werden de Veluwse Heideschapen overbodig. Bijna was het vrij grote, langharige schaap uitgestorven, maar sinds het midden van de jaren zeventig lopen er weer kuddes in heidevelden te grazen. Ook in het Wierdense Veld. Met herder Maarten-Willem Volkers trekken ruim 300 schapen van half mei tot in september over de hei om het pijpenstrootje weg te grazen. Jonge berken laten ze meestal staan; het verwijderen daarvan blijft mensenwerk.

De schapen blijven nodig zo lang het waterpeil zo laag staat. Een defensief beheer wellicht. Maar in het verschiet ligt een waterrijk Wierdense Veld, waar zo veel wulpen broeden, dat hun gejubel het geruis van de N35 overstemt.