Geschiedenis

Ooit maakte het Orvelterzand deel uit van het uitgestrekte heidegebied Orvelterveld. In de loop van de tijd werd dit veld grotendeels ontgonnen, waardoor er een grootschalig landbouwgebied ontstond. De voor de landbouw minder aantrekkelijke delen werden ingeplant met bos, waardoor er uitgestrekte boscomplexen ontstonden. Omstreeks 1950 is het Orvelterzand in zijn huidige vorm ontstaan. In de periode daarna veranderde het gebied geleidelijk in een heideveld met veel bosopslag; boomheide dus.

Plantenwereld

In een groot deel van het Orvelterzand kunnen de verschillende stadia van vastlegging van het stuifzand bewonderd worden.
Op plekken waar het zand al wat langer stil ligt, zien minuscule plantjes kans om tot ontwikkeling te komen. Op dergelijke plekken gaat een grijsgroene waas van algen het zand bedekken. Na verloop van tijd zien korstmossen kans om zich te vestigen. Ligt het zand goed vast dan komen er steeds meer mossen en taaie grassoorten, spoedig gevolgd door een eerste heideplantje. Door het passeren van een Schotse Hooglander of enkele wandelaars kan het zand weer los worden getrapt, waardoor dit boeiende proces van voren af aan begint.

Dierenleven

Door de ligging van het gebied aan een uitloper van de uitgestrekte Staatsbossen en op de overgang naar het cultuurlandschap vervult het een belangrijke rol voor veel diersoorten die zich in deze verschillende landschappen thuisvoelen. Zo wordt het gebied door meerdere roofvogelsoorten, zoals Havik, Buizerd, Ransuil en Wespendief als jachtgebied benut. Deze vogels broeden in de nabijgelegen bossen. Een andere karakteristieke verschijning voor dergelijke overgangslandschappen is de Das. Van dit grootste Nederlandse landroofdier zijn dan ook af en toe sporen te vinden in het Orvelterzand. Op zijn, soms kilometerslange, voedseltochten bezoekt dit dier het Orvelterzand een enkele keer, waarbij hij het vooral op de mestkevers gemunt lijkt te hebben. Deze mestkevers gedijen op hun beurt op de uitwerpselen van de Schotse Hooglanders.

Beheer

Omdat er voor het Orvelterzand gekozen is voor een beheer gericht op het in stand houden en ontwikkelen van een parklandschap wordt het terrein vanaf 1987 door Schotse Hooglanders begraasd. Deze winterharde runderen laten in tegenstelling tot heideschapen de bomen meestal ongemoeid, zodat het parkachtige karakter, gekenmerkt door verspreid staande bomen, behouden blijft. Plaatselijk zal spontane bosvorming mogelijk blijven.

Toegankelijkheid

Het Orvelterzand ligt ter hoogte van Orvelte aan de noordzijde van het Oranjekanaal. Het gebied leent zich, zeker in combinatie met de aangrenzende bossen, uitstekend voor zowel korte als lange wandelingen. Door het Orvelterzand is een korte wandelroute uitgezet. Met het oog op de aanwezigheid van vee is het terrein niet toegankelijk voor honden.